De oorsprong van de reden
18-06-2026
Waar komt het redeneringsvermogen vandaan? Dit is een vraag die eerst veel eenvoudiger leek dan het werkelijk is.
We worden onderwezen dat reden ons nader brengt tot waarheid. Dat het ons in staat stelt betere beslissingen te nemen, te leren, voort te bouwen op kennis. En dat klopt eigenlijk helemaal niet, of tenminste niet op de manier waarop we denken.
De hypothese van Mercier en Sperber biedt iets veel interessanters aan: reden is niet geëvolueert voor waarheid. Reden evolueert voor rechtvaarding. Voor uitleg. Voor sociale cohesie.
Stel je voor dat je in een groep leeft. Je maakt een besluit. Je handelt. Nu moeten anderen begrijpen waarom je dat hebt gedaan. Ze moeten kunnen voorspellen wat je volgende zet zal zijn. Ze moeten kunnen bepalen of je betrouwbaar bent. Daarvoor heb je geen waarheid nodig. Je hebt redenen nodig. Goede, hoorbare, verdedigbare redenen.
Dit verandert alles.
Want wat dit betekent is dat redeneren primair een sociaal instrument is, niet een epistemologisch. Wij redeneren niet om de wereld beter te begrijpen. Wij redeneren om onszelf beter uit te leggen. Om anderen van ons overtuigingsvermogen te overtuigen. Om jezelf gelijk te geven, niet om jezelf gelijk te hebben.
De bewijs hiervan zit in hoe we eigenlijk redeneren. Decennia onderzoeksresultaten tonen aan dat we niet alleen lui en bevooroordeeld zijn in ons redeneren. Het lijkt erop dat we bijna opzettelijk slecht redeneren. Neem het klassieke experiment met datingprofielen: deelnemers krijgen foto’s en beschrijvingen van potentiële partners te zien, samen met beoordelingen (leuk/niet leuk). Vervolgens worden deze beoordelingen omgedraaid, en wordt aan deelnemers gevraagd om hun oorspronkelijke keuze te verdedigen. De helft van de deelnemers merkt niet eens dat de antwoorden zijn omgedraaid. Ze geven simpelweg redenen voor het tegenovergestelde van wat ze eigenlijk wilden.
We gebruiken redenen niet om tot conclusies te komen. We gebruiken conclusies om redenen te vinden. We weten al wat we willen (onbewust, intuïtief, emotioneel bepaald) en vervolgens fabriceren we redenen die dit rechtvaardigen. Niet omdat we slecht zijn in logica, maar omdat redeneren nooit voor logica bedoeld was. Het was voor legitimering bedoeld.
Gedragsinertie is een ander cruciaal concept dat Richard H. Thaler en Cass R. Sunstein in het boek ‘Nudge’ presenteren. Dit is de neiging om voort te zetten wat je al deed. Een organisme dat zich in een stabiele, voorspelbare omgeving bevindt, bespaard energie en tijd door bestaande gedragspatronen voort te zetten in plaats van constant nieuwe, onzekere alternatieven uit te proberen.
Dit is geen fout. Dit is hoe evolutie werkt. Het organisme dat lang genoeg leeft om voort te planten, heeft gewonnen. Gedragsinertia is zuinigheid. Het is wijsheid van de generaties.
Maar nu leven we in een omgeving die alles behalve stabiel en voorspelbaar is. Een factor van onvoorspelbaarheid is bijvoorbeeld klimaatverandering die onzichtbaar is maar alles beïnvloedt. Met technologie die sneller evolueert dan we kunnen begrijpen, zoals quantum computing of AI. Met vraagstukken waarvan niemand van ons volledig kan snappen hoe ze werken. We worden geconfronteerd met hyperobjecten*.
*In Morton’s The Ecological Thought beschrijft de auteur een hyperobject als een onderwerp dat zo gedistribueerd is in tijd en ruimte dat het ongrijpbaar of onbevattelijk wordt en de ‘spatiotemporale specifiteit’ onstijgd. Het wordt in theoriën rond het uitblijven van signalen van intilligent buitenaards leven aangehaald als mogelijke oorzaak.
In zulke omgevingen wordt gedragsinertia niet voordelig. Het wordt dodelijk. En toch kunnen we ons niet zomaar van af schudden. Het zit diep in ons brein, het is miljarden jaren in ons geschreven.
Hier zit de tragiek: de dingen waarvoor ons redeneringsvermogen evolueerde, zijn dingen die we nu niet meer doen.
We redeneren niet meer in kleine groepen waar iedereen elkaar kent. Waar sociale sancties onmiddellijk zijn. Waar je de gevolgen van je woorden ziet in de ogen van de ander. Waar het geen zin heeft om te liegen omdat de waarheid toch uitkomt.
In plaats daarvan redeneren we alleen. We schrijven op schermen. We bouwen cathedralen van woorden voor een publiek dat we nooit zullen ontmoeten. We geven redenen voor overtuigingen die we niet eens volledig begrijpen. En we krijgen redenen terug van anderen die hetzelfde doen, zonder ooit te weten of ze werkelijk geloven wat ze zeggen.
Dit creëeert iets wat ik alleen kan beschrijven als “redeneren in het vacuum”. Woorden zonder consequentie. Argumenten zonder tegenkracht. Logica zonder verankering in sociale realiteit.
De intellectualistische opvatting van reden is dat reden bedoeld is om waarheid te vinden, dus meer reden zou beter zijn. Dit kan het fenomeen dat intelligentere of meer rationele mensen soms méér vatbaar zijn voor bepaalde vooroordelen niet verklaren. Waarom zouden rationelere mensen minder geneigd zijn tot vooroordeel, als reden primair voor rechtvaarding bedoeld is?
Maar de sociale opvatting kan het wél uitleggen. Als reden primair voor rechtvaarding bedoeld is, dan zouden rationelere mensen waarschijnlijk beter kunnen rationaliseren. Meer redenen kunnen fabriceren. Beter hun overtuigingen kunnen verdedigen, ongeacht of die overtuigingen waar zijn.
Dit suggereert iets verschrikkelijks: misschien is onze huidige toepassing van reden niet kapot. Misschien werkt het precies zoals het hoort te werken. Het is alleen dat we het in contexten gebruiken waar het niet voor gemaakt is.
We gebruiken een sociaal instrument in een asociale wereld. We gebruiken rechtvaardinging waar we waarheid nodig hebben. We gebruiken legitimering waar we werkelijk moeten delibereren.
En de ironie is dat we alle ingrediënten hebben om dit anders te doen. We hebben meer informatie dan ooit. We hebben meer perspectieven. We hebben communicatietechnologie die zou kunnen verbinden. Maar in plaats daarvan gebruiken we dezelfde technologie om ons in kamers af te scheiden waar iedereen hetzelfde denkt.
De vraag die Stevens stelt is dan: kunnen we reden terugbrengen tot wat het eigenlijk is? Niet als individueel instrument, maar als collectief. Kunnen we opnieuw kleine groepen creëren waar deliberatie echt plaats kan vinden? Waar tegengeluiden gehoord worden? Waar je niet alleen redenen kunt geven, maar ook tegenredenen moet horen?
Dat lijkt me de enige manier waarop reden werkelijk kan functioneren zoals zij evolueert is om te functioneren. Niet in dienst van waarheid, maar in dienst van waarheid als bijproduct van sociale verzoening. Als bijproduct van het proces waarbij verschillende mensen met verschillende belangen moet samenwerken.
De oorsprong van reden is collectief. Dus de toekomst ervan moet dat ook zijn.